ازدواج پیامبر(ص) و خدیجه(س)؛ پیوندی که تاریخ را دگرگون کرد

به قلم الهه‌سادات بدیع‌زادگان

در دهه‌های پایانی عصر جاهلیت، میان جامعه‌ای آکنده از بی‌عدالتی و آیین‌های خرافی، پیوندی زناشویی شکل گرفت که فقط ازدواجی ساده نبود، بلکه سرآغاز تحولی عظیم در تاریخ بشریت شناخته شد. پیوند میان محمد امین که هنوز به پیامبری مبعوث نشده بود و بانویی بزرگوار به نام خدیجه(س)، مقدمه تاریخ‌سازی عظیمی شد که قرار بود آوازه‌اش جهان را فتح کند. مورخان وقوع این رخداد را حدود 15 سال پیش از طلوع خورشید رسالت تخمین زده‌اند. مشهورترین دیدگاه تاریخی، سن داماد را 25 سال و عروس را 40 سال ثبت کرده است، هر چند آمارهای دیگر نیز در منابع کهن به چشم می‌خورد. 

خدیجه(س)؛ نخستین همراه پیامبر(ص) 

در میان همسران رسول گرامی(ص)، خدیجه(س) جایگاهی یگانه دارد؛ چراکه نخستین بانویی بود که به عقد آن حضرت درآمد و این همراهی عمیق، نزدیک به 25 سال طول کشید. برای زمان دقیق انعقاد این پیمان، در بعضی از مآخذ حتی روز و ماه آن نیز مشخص و تاریخ آن دهم ربیع‌الاول سال بیست‌وپنجم عام‌الفیل ثبت شده و بنا بر اسناد تاریخی، ابوطالب(ع) خطبه‌ عقد را جاری کرده بود. 

مهر و مهریه در بوته‌ روایت‌های گوناگون 

سخن از مهریه خدیجه(س)، ما را به یکی از مباحث اختلاف‌انگیز در تاریخ‌نگاری اسلامی می‌رساند. بلاذُری در کتاب معروف «انساب‌الاشراف»، رقم 12 اوقیه را یادآور شده و توضیح داده که هر اوقیه، هم‌ارز 40 درهم است، اما این تنها عدد نیست؛ در جای دیگر از 20 شتر نوجوان و در جایی دیگر از 500 درهم سخن به میان آمده است. جالب آنکه طبرسی معتقد است، همین مبلغ 500 درهم، مهریه‌ای ثابت برای تمامی همسران پیامبر(ص) بود. 

سفر تجاری، مقدمه یک خواستگاری 

داستان این آشنایی را باید در مسیر کاروانی جست که خدیجه(س) به قصد تجارت به شام گسیل داشت. پیامبر(ص) به توصیه‌ ابوطالب و با دعوت خدیجه(س)، سرمایه‌ او را در این سفر به دست گرفت و مدیریت کرد. امانت‌داری و اخلاق نیکوی محمد امین باعث شد که میسره، غلام خدیجه پس از بازگشت، از راستگویی و بزرگواری ایشان چنان شیفته‌وار سخن بگوید که خدیجه(س) را به فکر درخواست پیوند زناشویی بیندازد. به این‌ ترتیب، او از طریق واسطه‌ها نظر پیامبر(ص) را درباره این ازدواج جویا شد و پس از دریافت پاسخ مثبت، ابوطالب و حمزه از سوی پیامبر(ص)، خواستگاری رسمی را از عمرو بن اسد، عموی خدیجه به عمل آوردند. 

در نقلی دیگر، اصل ماجرا با صراحت بیشتری روایت شده است: خدیجه(س) بی‌هیچ واسطه‌ای پس از بازگشت کاروان، خود به پیامبر(ص) پیشنهاد ازدواج داد و انگیزه‌‌اش را خویشاوندی، امانت‌داری، خوش‌اخلاقی و راستگویی ایشان برشمرد. در بعضی روایات نیز از زنی در مقام واسطه‌گر این پیوند یاد شده است. 

نقد روایات جعلی؛ شبهه‌ای از جانب دشمنان 

در لابه‌لای بعضی متون، روایتی جعلی راه یافته که مضمون آن چنین است: خدیجه(س) برای جلب رضایت پدرش خُویلد، از مسکرات بهره گرفته است. اما پژوهشگران این روایت را یک‌سره ساختگی و بی‌اعتبار خوانده‌ و استدلال کرده‌اند که اگر چنین ماجرایی صحت داشت، دین اسلام باید بطلان این ازدواج را اعلام می‌کرد. گمان غالب میان محققان آن است که این شبهه‌ها از سوی دشمنان خاندان اهل‌ بیت(ع) جعل شده است، زیرا امامان معصوم شیعه(ع) همگی از ثمره‌ همین ازدواج مبارک به دنیا آمده‌اند. 

انگیزه‌ ازدواج؛ ثروت یا فضیلت 

پاره‌ای نگاه‌ها، انگیزه‌ اصلی پیامبر(ص) از این پیوند را دارایی و سرمایه‌ خدیجه(س) دانسته‌اند، اما این تحلیل با سیره‌ عملی ایشان و نیز با این موضوع که خود خدیجه(س) در خواستگاری پیش‌قدم بوده، سازگاری ندارد. تمایل زنی با آن جایگاه اجتماعی و عقل سلیم به پیامبر(ص)، بهترین گواه بر منزلت رفیع ایشان و شهرت‌ پیامبر(ص) به امانت و درستکاری است و نشان از آن دارد که چنین شخصیت والایی هیچ‌گاه با انگیزه‌های مالی به سراغ ازدواج با این بانوی مکرم نرفته است. 

سن پیامبر(ص) و خدیجه(س) هنگام ازدواج 

با وجود آنکه دیدگاه مشهور بر 40 سالگی خدیجه(س) و 25 سالگی پیامبر(ص) تأکید دارد، کتب تاریخی، ارقام دیگری نیز ثبت کرده‌اند. سن خدیجه(س) در بازه‌ای میان ۲۱ تا ۴۶ سال و سن پیامبر(ص) در گستره‌ای از ۲۱ تا ۳۷ سال ثبت شده است.

سیدجعفر شهیدی، تاریخ‌پژوه، مترجم و پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی با نگاه به شمار فرزندان این خانواده، این فرضیه را مطرح کرده که سن خدیجه(س) به احتمال بسیار کمتر از 40 سال بوده است. در مقابل، سیدجعفر مرتضی عاملی، متخصص تاریخ اسلام و تشیع گزارش می‌دهد که اکثریت مورخان، سن 28 سال را برای خدیجه(س) در زمان عقد تأیید کرده‌اند. 

ثمره ازدواج پیامبر(ص) و خدیجه(س) 

همه‌ فرزندان رسول خدا(ص) به‌جز ابراهیم که از ماریه‌ قبطیه متولد شد، از خدیجه(س) زاده شدند. منابع تاریخی نام شش فرزند را برای این خانواده ثبت کرده‌اند: فاطمه(س)، قاسم، عبدالله، زینب، رقیه و ام‌کلثوم. اما در این میان، پرسشی تاریخی مطرح است که آیا خدیجه(س) پیش از ازدواج با پیامبر(ص)، ازدواج کرده بود یا خیر.

بر پایه‌ دسته‌ای از گزارش‌ها، خدیجه(س) پیش از پیامبر(ص)، دو همسر داشت و بر این اساس، زینب، رقیه و ام‌کلثوم گاهی دختران خدیجه و دخترخوانده‌های پیامبر(ص) در نظر گرفته می‌شوند؛ اما در سوی دیگر، شماری از عالمان برجسته‌ شیعه این نظر را نپذیرفته و تأکید کرده‌اند که خدیجه(س) هنگام ازدواج با پیامبر(ص) دوشیزه بوده و زینب، رقیه و ام‌کلثوم در حقیقت دختران خواهر خدیجه بوده‌اند، نه فرزندان خود او.