تخصیص اعتبارات قرآنی باید به نتایج قابل سنجش منتهی شود

رحمان دهقانی آستمال، معاون هماهنگی و نظارت راهبردی شورای توسعه فرهنگ قرآنی در گفت‌و‌گو با خبرنگار ایکنا، با اشاره به برگزاری نشست «استماع و ارزیابی عملکرد دستگاه‌های دارای مأموریت قرآنی» گفت: رویکرد شورای توسعه فرهنگ قرآنی عبور از گزارش‌های صرفاً فعالیت‌محور و حرکت به سمت ارزیابی نتیجه‌محور است؛ به این معنا که در برابر هر تکلیف قانونی و اعتبار تخصیص‌یافته، باید خروجی قابل سنجش و نتیجه مشخصی وجود داشته باشد.

وی گفت: این نشست روز شنبه اول شهریورماه برگزار شد و در آن عملکرد سال ۱۴۰۴ دستگاه‌های دارای مأموریت قرآنی در برنامه هفتم پیشرفت با حضور اعضا و کارشناسان شورای توسعه فرهنگ قرآنی، نمایندگان سازمان برنامه و بودجه، سازمان اداری و استخدامی و مدیران و نمایندگان دستگاه‌های مسئول مورد بررسی قرار گرفت.

دهقانی آستمال تصریح کرد: وزارت آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، سازمان تبلیغات اسلامی، سازمان بسیج مستضعفین، شورای عالی حوزه‌های علمیه، شورای سیاست‌گذاری حوزه‌های علمیه خواهران و شورای برنامه‌ریزی حوزه‌های علمیه خراسان، دستگاه‌ها و مجموعه‌هایی بودند که عملکرد آنها در این نشست به‌صورت جداگانه مورد استماع و ارزیابی قرار گرفت.

چهار حلقه‌ای که باید به هم متصل شوند

معاون هماهنگی و نظارت راهبردی شورای توسعه فرهنگ قرآنی با بیان اینکه ساختار این نشست با جلسات متعارف ارائه گزارش متفاوت بود، گفت: مسئله اصلی صرفاً این نبود که هر دستگاه چه تعداد برنامه، دوره، رویداد یا فعالیت قرآنی اجرا کرده است؛ سؤال اصلی این بود که میان چهار حلقه تکلیف قانونی، اعتبار دریافتی، اقدام انجام‌شده و نتیجه محقق‌شده چه نسبتی برقرار است.

وی افزود: در ابتدای نوبت هر دستگاه، ابتدا میزان منابع تخصیص‌یافته و سهم آن دستگاه از اهداف و تکالیف برنامه هفتم مطرح شد و پس از آن، نمایندگان دستگاه گزارش مستند خود را درباره اقدامات انجام‌شده، میزان تحقق تکالیف، نحوه مصرف اعتبارات، موارد عدم تحقق یا انحراف از برنامه و موانع اجرایی ارائه کردند.

دهقانی آستمال تأکید کرد: بخش اصلی هر نوبت به پرسش و پاسخ کارشناسی اختصاص یافت. بنا داشتیم دستگاه‌ها فرصت کافی برای پاسخگویی درباره نسبت منابع دریافتی با عملکرد و نتایج حاصل‌شده داشته باشند و ارزیابی نیز تا حد امکان بر داده، سند و شاخص قابل اندازه‌گیری استوار باشد.

صرف انجام فعالیت برای ارزیابی کافی نیست

وی بر ضرورت تغییر رویکرد در نظام ارزیابی فعالیت‌های قرآنی کشور تأکید کرد و گفت: یکی از مسائلی که باید به‌تدریج در نظام برنامه‌ریزی و تخصیص منابع قرآنی اصلاح شود، غلبه گزارش‌های فعالیت‌محور است. اینکه یک دستگاه اعلام کند چند دوره، جلسه، جشنواره یا برنامه برگزار کرده، به‌تنهایی برای ارزیابی موفقیت آن کافی نیست؛ باید مشخص شود این اقدامات چه تغییری در سنجه مورد نظر ایجاد کرده و چه میزان از هدف تعیین‌شده را محقق ساخته است.

معاون هماهنگی و نظارت راهبردی شورای توسعه فرهنگ قرآنی ادامه داد: اگر برای یک مأموریت، هدف کمی یا کیفی مشخصی تعیین شده و برای تحقق آن نیز منابع عمومی اختصاص یافته است، ارزیابی باید بتواند مسیر اعتبار تا نتیجه را ردیابی کند. هرچه این زنجیره شفاف‌تر شود، امکان تصمیم‌گیری دقیق‌تر درباره ادامه، اصلاح، تقویت یا حتی بازطراحی برنامه‌ها نیز بیشتر خواهد شد.

سنجه‌های برنامه هفتم زیر ذره‌بین

دهقانی آستمال با اشاره به تکالیف قرآنی برنامه هفتم پیشرفت اظهار کرد: بخشی از ارزیابی‌ها به میزان پیشرفت سنجه‌هایی همچون تربیت حافظان قرآن، توانمندسازی معلمان و دانشجومعلمان، راه‌اندازی مدارس رسمی حفظ قرآن، توسعه مساجد پایگاه قرآنی محله و تولید آثار فاخر رسانه‌ای اختصاص داشت.

وی اظهار کرد: در اینجا نیز سؤال اصلی این است که سهم هر دستگاه از هدف نهایی چیست، در سال مورد ارزیابی چه میزان از این سهم باید محقق می‌شد، چه منابعی برای آن در اختیار دستگاه قرار گرفته و عملکرد واقعی چه میزان بوده است. این همان نقطه‌ای است که گزارش فعالیت باید جای خود را به سنجش عملکرد بدهد.

دهقانی آستمال افزود: طبیعتاً همه موارد عدم تحقق را نمی‌توان به ضعف عملکرد یک دستگاه نسبت داد. بخشی از موانع ممکن است حقوقی، ساختاری، بودجه‌ای یا ناشی از مسائل فرادستگاهی باشد. یکی از اهداف این نشست دقیقاً شناسایی همین موانع بود تا میان مسئله‌ای که در اختیار دستگاه قرار دارد و مسئله‌ای که حل آن نیازمند تصمیم در سطحی بالاتر است، تفکیک صورت گیرد.

ارزیابی برای اصلاح تصمیم‌هاست

وی با تأکید بر اینکه هدف از این فرایند صرفاً رتبه‌بندی یا اعلام نقاط ضعف دستگاه‌ها نیست، گفت: ارزیابی زمانی ارزشمند است که به تصمیم بهتر منجر شود. اگر در پایان یک فرایند نظارتی فقط بدانیم چه کسی چه کاری انجام داده، اما این اطلاعات در برنامه‌ریزی و تخصیص منابع آینده اثری نداشته باشد، بخش مهمی از کارکرد ارزیابی محقق نشده است.

معاون هماهنگی و نظارت راهبردی شورای توسعه فرهنگ قرآنی گفت: جمع‌بندی حاصل از بررسی عملکرد دستگاه‌ها در تهیه گزارش راهبردی عملکرد، شناسایی موانع فرادستگاهی، اصلاح برنامه‌های اجرایی و بازنگری در سازوکار تخصیص اعتبارات قرآنی سال ۱۴۰۵ مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

وی افزود: طبیعی است دستگاهی که بتواند نسبت روشنی میان منابع دریافتی، اقدام انجام‌شده و نتیجه محقق‌شده ارائه کند، باید در نظام تصمیم‌گیری و تخصیص منابع نیز مورد توجه قرار گیرد. در مقابل، درباره برنامه‌هایی که با وجود مصرف منابع به نتایج مورد انتظار نرسیده‌اند، باید علت‌یابی صورت گیرد و در صورت لزوم، شیوه اجرا یا تخصیص منابع اصلاح شود.

داده دقیق پیش‌نیاز نظارت دقیق

دهقانی آستمال همچنین به ارائه گزارش سامانه یکپارچه داده‌های قرآنی کشور در جریان این نشست پرداخت و گفت: حرکت به سمت ارزیابی نتیجه‌محور بدون برخورداری از داده‌های دقیق، یکپارچه و قابل اتکا امکان‌پذیر نیست. هر اندازه بتوانیم داده‌های حوزه قرآن را از حالت پراکنده خارج کنیم و شاخص‌ها را به‌صورت مستمر رصد کنیم، امکان ارزیابی عملکرد و تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد نیز افزایش خواهد یافت.

وی افزود: توسعه نظام داده و رصد شاخص‌های قرآنی می‌تواند به شورای توسعه فرهنگ قرآنی و دستگاه‌های مسئول کمک کند تا به‌جای ارزیابی‌های مقطعی، تصویری مستمر از میزان پیشرفت اهداف و نقاط عقب‌ماندگی در اختیار داشته باشند.

دبیر مجمع مشورتی شورای توسعه فرهنگ قرآنی تأکید کرد: نگاه بر این است که تخصیص اعتبار، پایان فرایند نیست؛ بلکه آغاز یک تعهد است. از لحظه‌ای که برای تحقق یک هدف قرآنی، منابع عمومی در اختیار دستگاه قرار می‌گیرد، باید بتوان مسیر آن را تا اقدام، خروجی و در نهایت اثر مورد انتظار دنبال کرد.

دهقانی آستمال در پایان گفت: اگر بخواهیم نظام برنامه‌ریزی قرآنی کشور اثربخش‌تر شود، باید به نقطه‌ای برسیم که برای هر اعتبار تخصیص‌یافته، هدف معین، مسئول مشخص، خروجی قابل سنجش و نتیجه قابل ارزیابی وجود داشته باشد. نشست استماع و ارزیابی عملکرد نیز گامی در همین مسیر است.